The Waste Land: The Burial Of The Dead

Nam Sibyllam quidem Cumis ego ipse oculis meis vidi in ampulla pendere, et cum illi pueri dicerent: Σίβυλλα τί θέλεις; respondebat illa: ἀποθανεῖν θέλω.

For Ezra Pound

il miglior fabbro

Με αυτούς τους στοίχους από το Σατυρικόν του Πετρόνιου Τίτου (60 μΧ) και την αφιέρωση στον προσωπικό του φίλο Ezra Pound, ο Thomas Stearns Eliot επιλέγει να ξεκινήσει το κατά κοινή ομολογία σημαντικότερο ποίημα του προηγούμενου αιώνα. Την Έρημη Χώρα.

Κι είναι ενδεικτικό του πνεύματος που διατρέχει το συνολικό ποίημα, από το οποίο σε αυτή την ανάρτηση θα εστιάσουμε στο πρώτο μέρος με τίτλο "Η ταφή των νεκρών".

Βεβαίως όσο μακάβρια κι αν ηχεί, πρέπει να γίνει σαφές ότι ο τίτλος του αποσπάσματος δεν είναι κυριολεκτικός. Το ποίημα εκδόθηκε το 1922, τρία χρόνια μετά την την πρώτη έκδοση του πονήματος του Άγγλου φιλοσόφου Oswald Spengler με τίτλο Η Παρακμή της Δύσης (σσ:Σύμπτωση;). Η Ευρώπη έχει αρχίσει ήδη να βιώνει τις συνέπειες τις νεοτερικότητας που είχε ως προμετωπίδα την ικανοποίηση ενός εγωτικού ατομοκεντρισμού. Η ευρωπαϊκή διανόηση ασκεί κριτική. Ωστόσο τα συντρίμμια ενός μεγάλου πολέμου που προηγήθηκε κι ενός ακόμα μεγαλύτερου που ακολούθησε, κάλυψαν για μεγάλο χρονικό διάστημα την αγωνία των ευρωπαϊκών λαών προς αναζήτηση της ταυτότητάς τους. Ποιος να φανταζόταν ότι σχεδόν έναν αιώνα μετά, θα βρισκόταν στα σπάργανα ένα πανευρωπαϊκό -αν όχι παγκόσμιο- ταυτοτικό κίνημα, ενώ η παγκοσμιοποιημένη πλέον νεοτερικότητα θα εξαπέλυε την τελική της επίθεση ενάντια σε κάθε μορφή συλλογικής ταυτότητας.

Της Πείνας Το Καμίνι (Νοεμβριανά 1916)

Ὑπακοή κ' ἡ ἀναπνοὴ, σὲ θάμπος μοῦ καρφώνει

Τὸ νοῦ, ἐνῶ γύρα μου τὸ φῶς τὸ ἀνέλπιστο κορφώνει.

Ἀπάνου ἀπ' τὰ παράταιρα κι' ἀπὸ τὴ μάταιην ὥρα

Στὸν αἰῶνα φέγγε ἀτάραχη ψυχή, ἀγαλματοφόρα.

Θερμὰ σὲ ζώνει ἀστέρωμα καὶ μαντικὰ χτυπᾶνε

Γύρα σου, οἱ κόσμοι ἀθάνατοι, ποὺ καῖν καὶ σὲ κυττᾶνε.

Γαλήνη μεγαλόχαρη, στὸν ἄχαρο κυκλῶνα,

Τῆς πίστης ὡς ἐστύλωσες τὴ μαρμαροκολώνα,

Κι' ὁλόβολη, ἀκατάσυρτη στὸ πεῖσμα τῶν ἀνέμων

Φωτᾶς, σὰν ἡ πανσέληνος, τὸ πέλαο τῶν πολέμων,

Διῶξε τὸ μαῦρο σύγνεφο, νὰ λάμψει ἡ θεία κοιλάδα,

Μ' ὅλα τὰ κρῖνα της ὀρτά, ἀπ' ἄκρη σ' ἄκρη ἡ Ἑλλάδα!

Κι' ἄν τὸ χαλκεύει ἡ μοίρα της νὰ φέξει μιὰν ἡμέρα,

Ποὺ ὡς αἷμα ταύρου ἡ σάλπιγγα, νὰ βάψει τὸν ἀέρα,

Κι' ἄν σκούζει σύνταχα ὁ βαλμᾶς, φορώντας τὴν κορώνα,

Τοῦ Σατανᾶ, στὰ σκοτεινά, μὲ τὸν τυφλὸ λεγεῶνα,

Τ' ἀκάθαρτο συγκρίνοντας τὸ πνέμα μ' ἕνα στόμα,

Καθὼς μηνάει τῶν κορακιῶν τῶν ψοφιμιῶνε ἡ βρώμα,

Κι' ἄν ὡς κυττᾶνε οἱ Σάτυροι στοὺς ὕπνους της μιὰ Νύφη,

Κι' ὅπως ὁ λάγνος πίθηκος, ποὺ τὰ κρυφά του γλύφει,

— ἔτσι τὸν ξένο, ὁλόγυρα, στ' ἅγια του πέλαγα, εἶδα —

Σὲ ἰδεῖ μὲ μάτια ἀλλοίθωρα, γῆ τοῦ Ἥλιου, ὦ Τιτανίδα,

Ἀπάνω ἀπ' τὰ παράταιρα, κι' ἀπὸ τὴ μάταιην ὥρα,

Στὸν αἰῶνα, φέγγε, ἀτάραχη ψυχή, ἀγαλματοφόρα!

Πώς, μπρὸς στὴν ἁγια-κοινωνιὰ τἀνὸ ὁ ἀσκητὴς νηστεύει,

Νιώθει ὁ κρυφὸς ἀγώνας του βαθειά του νὰ θεριεύει,

Ὡς ποὺ ψυχὴ κι' ἀναπνοὴ στὴ δόξα του καρφώνει,

Ἄντρας, γυναίκα, γέροντας, παιδί, παρθένα, ὀμπρός σου,

Μὲ τὸ κομμάτι τοῦ ψωμιοῦ, θεριεύει, νά ὁ λαός σου.

Κι' ἄν αὔριο ἔρτει ὁ ἄγγελος τοῦ δοξαστοῦ θανάτου,

Νά τοῦ μετρήσει ἀπάνω του, γοργὸς τὰ κόκκαλά του,

Κι' ἄν ἀπ' τὴ μοίρα χαλκευτεῖ στὶς μέρες μιὰν ἡμέρα,

Ποὺ ὡς αἷμα ταύρου, ἡ σάλπιγγα θὰ βάψει τὸν ἀέρα,

Ἄντρας, γυναίκα, γέροντας, παιδί, παρθένα ὀμπρός σου

Μὲ τὸ κομμάτι τοῦ στερνοῦ ψωμιοῦ, φωτιὰ ὁ λαός σου,

Θὰ νὰ σκιρτήσει ἀκράτητος, νὰ θρέψει τὸ καμίνι,

Τὶ ὁ σπόρος ζῆ τοῦ ἀθάνατου καὶ μέσα ἔχει ἀπομείνει

Νὰ σοῦ κράξει πασίχαρος. Τὸ κουφάρι μου πάρτο

Καὶ σκῶσε μὲ τὴ στάχτη μου τῆς δόξας μου τὸν ἄρτο,

Τὶ ὁ σπόρος ζεῖ τοῦ ἀθάνατου καὶ μέσα μου παλεύει,

Ὡσὰν ἡ σάρκα, τοῦ ψωμιοῦ τοῦ πρόσφορου, ν' ἀνέβει,

Ἀπάνω ἀπ' τὰ παράταιρα κι' ἀπὸ τὴ μάταιην ὥρα,

Νὰ φέγγει, ἡ ἀβασίλευτη ψυχή, ἀγαλματοφόρα.

Εφημ."Ακρόπολις", 28 Δεκεμβρίου 1916

Μια από τις πιο ένδοξες άλλα και ξεχασμένες σελίδες της νεότερης Ελληνικής ιστορίας, αποτέλεσαν τα γεγονότα του Νοέμβριου του 1916, γνωστά κι ως "Νοεμβριανά".  Η επικρατέστερη τάση στη μελέτη της ιστορίας επιμένει να θεωρεί τα γεγονότα αυτά, ως το αποκορύφωμα του εθνικού διχασμού. Με μια πιο εκ βαθέων μελέτη των γεγονότων όμως, διαπιστώνουμε ότι μάλλον ο εθνικός διχασμός συνέβαλε στο να μην ομονοήσουν οι Έλληνες σε κάτι αυτονόητο και εν τέλει μετά από παρέμβαση των ξένων δυνάμεων, να προσχωρήσουν στο πλευρό της Entente (Αντάντ) σε έναν παράλογο πόλεμο, ο οποίος σίγουρα δεν αφορούσε τη χώρα μας.

Ο Σικελιανός, επίστρατος κι ο ίδιος των Βαλκανικών πολέμων, εντάσσεται σε σε ένα σύλλογο επιστράτων ο οποίος αντιμετωπίζει την αγγλογαλλικής επίθεση με επιτυχία. Βιώνει έτσι τα γεγονότα από κοντά και με πολύ γλαφυρό τρόπο μας δίνει την εικόνα της εποχής, ιδωμένη μέσα από τα μάτια του απλού καθημερινού ανθρώπου, που για μια στιγμή ξεπερνά τα όρια της ανθρώπινης ύπαρξης και μπαίνει στο Πάνθεον των Ηρώων. Η τετράτομη ποιητική συλλογή του με τίτλο "Πρόλογος στη ζωή" σημαίνει την "ενηλικίωση του ελληνικού ρομαντισμού". (D. Ricks,Η Σκιά του Ομήρου, 1993)

Brod Und Wein (F.Hölderlin)

Το ποίημα που θα απασχολήσει αυτή την ανάρτηση είναι γραμμένο στα 1800 από τον (εκ των κορυφαίων) Γερμανό ποιητή Friedrich Hölderlin.(1770-1843).
Ο Hölderlin υπήρξε εκπρόσωπος του ρομαντικού κινήματος και σημαντικός στοχαστής στην εξέλιξη του Γερμανικού ιδεαλισμού. Μαθητής του Johann Gottlieb Fichte και προσωπικός φίλος με σημαντικές προσωπικότητες της εποχής όπως ο Hegel, o Schiller, o Goethe κα.
Το ποιητικό του έργο επηρέασε πολλούς μεταγενέστερους δημιουργούς, όπως ο R.M.Rilke, o H.Hesse αλλά και τους δικούς μας Ελύτη, Σεφέρη κα.
Η φιλοσοφική σκέψη του Hölderlin, που ίσως είναι και η σημαντικότερη κληρονομιά που άφησε (χωρίς να υποτιμούμε την ποιητική του ικανότητα) επηρέασε μια σειρά από μεγάλους μεταγενέστερους φιλοσόφους όπως ο M.Heidegger, J.Derrida, J.Foucault κα.


Ως προς το ποιήμα

Πρόκειται για ένα ποίημα γραμμένο σε 9 στροφές και ύφος ελεγειακό, κάτι που προσδίδει στο δημιούργημα μια αίσθηση τραγικότητας. Η ελεγεία κι η τραγικότητα ωστόσο είναι στοιχεία συστατικά του μίγματος που με μια λέξη λέμε Ελληνικότητα. Κι είναι πράγματι έντονη η αναφορά στην αρχαιοελληνική παράδοση μέσα στο ποίημα. Είναι ίσως αμέτρητοι οι λόγιοι και οι διανοούμενοι που στο πέρασμα των αιώνων προσπάθησαν να ψηλαφίσουν αυτή την έννοια με μικρή ή μεγαλύτερη επιτυχία, πάντα όμως ιδωμένη μέσα από το πρίσμα των πολιτιστικών καταβολών του εκάστοτε επίδοξου ερμηνευτή. 

Χαρακτηριστικά θα αναφέρουμε ότι το συγκεκριμένο ποίημα (εικάζεται ότι) έδωσε το έναυσμα για τη συγγραφή του έργου Η Γένεσις της Τραγωδίας (F.Nietzsche,18720). Είναι ωστόσο εντελώς διαφορετική η προσέγγιση που γίνετε στην φιγούρα του θεού Διονύσου από τους δύο άνδρες. Ο Nietzsche θεωρεί το Διόνυσο μία φιγούρα αποδόμησης, που μόνος του σκοπός είναι η ικανοποίηση των παθών με τρόπο απόλυτο που μοιραία οδηγεί στην καταστροφή. 

Ο Hölderlin συσχετίζοντας τη νύχτα με την ιερή μέθη, κάνει μια έμμεση αναφορά στο Διόνυσο ως πηγή έμπνευσης και δημιουργίας.

Σε αυτή την ελεγεία, η νύχτα συμβολίζει την προετοιμασία για μια νέα εποχή. Μία εποχή όπου οι ποιητές θα πρέπει να βρει τη δύναμη και την πειθαρχία ώστε να φανούν, όχι μόνο αντάξιοι των αρχαίων συγγραφέων αλλά ικανοί πρόδρομοι μιας θείας αποκάλυψης που έρχεται.

Η Βροχή στο Πευκοδάσος

Ένας απ' τους σημαντικότερους λογοτέχνες του 20ου αιώνα υπήρξε αναμφισβήτητα ο Gabriele D'Annunzio (1863-1938). Πρίγκηπας του Montenevoso, Δούκας του Gallese και τιμηθείς ακολούθως με τα παράσημα OMS, CMG και MVM.

Συνδέθηκε με το παρηκμασμένο κίνημα (Decadent movement), μια μετεξέλιξη του μεσαιωνικού ρομαντικού κινήματος που πήρε το όνομα του κυρίως απ'τους επικριτές του. Επηρεάστηκε τόσο απο τον γαλλικό συμβολισμό όσο κι από τον αγγλικό αισθητισμό. Η επιρροή που άσκησε επίσης το έργο του Nietzsche στη σκέψη του, γίνεται αρκετά εμφανής ιδιαίτερα στα πολιτικά του κείμενα.

Ο Gabriele D'Annunzio έμεινε στη συνείδηση των Ιταλών περισσότερο ως πολιτικός στοχαστής και ήρωας του Α΄ΠΠ, εμείς όμως θα ασχοληθούμε με μια άλλη πτυχή της πολύπλευρης αυτής προσωπικότητας. 

Ως προς το ποίημα καθεαυτό

Μετά από εβδομάδες αφόρητης ζέστης, η βροχή τελικά έφερε μια ανάσα νέας ζωής. Είναι σαν ένα ξαφνικό ξύπνημα των αισθήσεων που μόνο ένας Κύριος των λέξεων, όπως ο Gabriele D'Annunzio μπορεί να αποδώσει με τόσο αυθεντικό τρόπο.

Στο περίφημο ποίημά του La Pioggia nel Pineto (Η Βροχή στο Πευκοδάσος) (Alcyone,1905), που γράφτηκε κατά τη διάρκεια του καλοκαιριού του 1902, ο D'Annunzio αφηγείται μια βόλτα που ο ίδιος και η αγαπημένη του Ερμιόνη (ψευδώνυμο της διάσημης ηθοποιού Eleonora Duse) πραγματοποίησαν στην άκρη του δάσους κατά μήκος της ακτής της Τοσκάνης κοντά στην Πίζα.

Καθώς περπατούν, η βροχή αρχίζει να πέφτει και o D'Annunzio προσκαλεί τη σύντροφό του να σιωπήσει ώστε να ακούσουν την ποικιλία των ήχων που παράγει η βροχή καθώς χαϊδεύει το φύλλα του πευκοδάσους. Μέσα από μια μαεστρική επιλογή των λέξεων, ο D'Annunzio  περιγράφει τις άπειρες αποχρώσεις του πράσινου, τη μυρωδιά φρεσκάδας και τις φυσικές αισθήσεις που προκάλεσε η αναζωογονητική βροχή. Κατά τη διάρκεια αυτής της μαγική μεταμόρφωση της φύσης, μια άλλη μεταμόρφωση λαμβάνει χώρα, καθώς ο ποιητής κι η σύντροφός του γίνονται ένα με τη φύση περπατώντας βαθύτερα μέσα στο δάσος.

Το Τραγούδι του Ποταμού

Το πρώτο ποίημα με το οποίο θα ασχοληθούμε ουσιαστικά, χρονολογείται στον 8ο μΧ αιώνα. Δημιουργός του είναι ο Rihaku (Li Bai). Σ' εμάς ωστόσο, φτάνει από τη μετάφραση του Αμερικανού ποιητή Ezra Pound. (Kathai,1915), ο οποίος θα μας απασχολήσει αρκετά στο μέλλον.
Δυστυχώς ο γράφων δεν γνωρίζει Κινέζικα, κι έτσι δεν δίνατε να κρίνει την ακρίβεια της μετάφρασης. Οι γνωρίζοντες πάντως αναφέρουν ότι η μετάφραση δεν έγινε "κατά γράμμα" αλλά "κατά πνεύμα". O μύθος λέει ότι κάποιες επεξηγηματικές σημειώσεις μπερδεύτηκαν με το ακριβές κείμενο του ποιήματος, κάτι τέτοιο ωστόσο δεν γίνετε αντιληπτό στο σώμα του ποιήματος.

Ως προς το ποίημα καθεαυτό.

Η ιστορία του ποιήματος εξελίσσεται μάλλον σε παρόντα χρόνο (ως προς τον δημιουργό) δηλαδή τον 8ο μΧ αιώνα όπως προαναφέρθηκε. Ενδεικτικό αυτού είναι ο δέκατος στοίχος, συγκεκριμένα: "Kutsu's prose song", όπου Kutsu αναφέρεται στον Chu Yuan, ανώτατο αξιωματικό της δυναστείας του Liu Song στο βόρειο Qi, που έζησε τον 5ο μΧ αιώνα (435-482).
Γίνεται δε με τρόπο που προσδίδει στη μορφή του Chu Yuan χαρακτήρα υπερφυσικό (Hangs from the sun and moon), στοιχείο εκ του οποίου συμπεραίνουμε ότι ο ίδιος δεν βρίσκετε πλέον εν ζωή. Επίσης ο ενδέκατος στοίχος (King So's terraced palace) όπου Σο αναφέρεται στην πολιτεία Chu. Μελετητές-γνώστες της κινεζικής σημειώνουν ότι ορθότερα η μετάφραση θα ήταν "The songs of Chu-ping are vanishing from the hills" (Tα τραγούδια του Chu-ping χάνονται απο τους λόφους) όπου Chu-ping ο βασιλιάς της πολιτείας Chu (528-516πΧ) και φυσικά η αναφορά γίνεται και πάλι σε παρελθόντα χρόνο.

Καλή αρχή και καλά ταξίδια!

Πρώτος στόχος αυτού του blog είναι να καλύψει μια δικιά μας προσωπική ανάγκη. Να μοιραστούμε πράγματα που έχουμε αγαπήσει.
Σε δεύτερη φάση, η ανθολόγηση και η κριτική ποίησης με στόχο την ανάδειξη ό,τι αξιόλογου υπάρχει και ίσως δεν έχει εκτιμηθεί όσο θα θέλαμε.
Τέλος θα θέλαμε να παροτρίνουμε τους αναγνώστες μας, να μας στείλουν κι εκείνοι τα δικά τους ποιήματα, τα οποία δεσμευόμαστε να δημοσιεύσουμε.

Κι επειδή ένα ταξίδι αρχίζει, δε θα μπορούσε να αρχίσει με κάτι άλλο εκτός απο αναφορά στον προορισμό...

Ιθάκη

Σὰ βγεῖς στὸν πηγαιμὸ γιὰ τὴν Ἰθάκη,
νὰ εὔχεσαι νἆναι μακρὺς ὁ δρόμος,
γεμάτος περιπέτειες, γεμάτος γνώσεις.

Τοὺς Λαιστρυγόνας καὶ τοὺς Κύκλωπας,
τὸν θυμωμένο Ποσειδῶνα μὴ φοβᾶσαι,
τέτοια στὸν δρόμο σου ποτέ σου δὲν θὰ βρεῖς,
ἂν μέν᾿ ἡ σκέψις σου ὑψηλή, ἂν ἐκλεκτὴ
συγκίνησις τὸ πνεῦμα καὶ τὸ σῶμα σου ἀγγίζει.

Τοὺς Λαιστρυγόνας καὶ τοὺς Κύκλωπας,
τὸν ἄγριο Ποσειδώνα δὲν θὰ συναντήσεις,
ἂν δὲν τοὺς κουβανεῖς μὲς στὴν ψυχή σου,
ἂν ἡ ψυχή σου δὲν τοὺς στήνει ἐμπρός σου.

Νὰ εὔχεσαι νά ῾ναι μακρὺς ὁ δρόμος.
Πολλὰ τὰ καλοκαιρινὰ πρωϊὰ νὰ εἶναι
ποὺ μὲ τί εὐχαρίστηση, μὲ τί χαρὰ
θὰ μπαίνεις σὲ λιμένας πρωτοειδωμένους·

νὰ σταματήσεις σ᾿ ἐμπορεῖα Φοινικικά,
καὶ τὲς καλὲς πραγμάτειες ν᾿ ἀποκτήσεις,
σεντέφια καὶ κοράλλια, κεχριμπάρια κ᾿ ἔβενους,
καὶ ἡδονικὰ μυρωδικὰ κάθε λογῆς,
ὅσο μπορεῖς πιὸ ἄφθονα ἡδονικὰ μυρωδικά.

Σὲ πόλεις Αἰγυπτιακὲς πολλὲς νὰ πᾷς,
νὰ μάθεις καὶ νὰ μάθεις ἀπ᾿ τοὺς σπουδασμένους.
Πάντα στὸ νοῦ σου νἄχῃς τὴν Ἰθάκη.
Τὸ φθάσιμον ἐκεῖ εἶν᾿ ὁ προορισμός σου.

Ἀλλὰ μὴ βιάζῃς τὸ ταξείδι διόλου.
Καλλίτερα χρόνια πολλὰ νὰ διαρκέσει.
Καὶ γέρος πιὰ ν᾿ ἀράξῃς στὸ νησί,
πλούσιος μὲ ὅσα κέρδισες στὸν δρόμο,
μὴ προσδοκώντας πλούτη νὰ σὲ δώσῃ ἡ Ἰθάκη.

Ἡ Ἰθάκη σ᾿ ἔδωσε τ᾿ ὡραῖο ταξίδι.
Χωρὶς αὐτὴν δὲν θἄβγαινες στὸν δρόμο.
Ἄλλα δὲν ἔχει νὰ σὲ δώσει πιά.

Κι ἂν πτωχικὴ τὴν βρῇς, ἡ Ἰθάκη δὲν σὲ γέλασε. 

Ἔτσι σοφὸς ποὺ ἔγινες, μὲ τόση πείρα,
ἤδη θὰ τὸ κατάλαβες ᾑ Ἰθάκες τί σημαίνουν.